Арск-Информ
  • Рус Тат
  • Татарстан районнары сайтларына күзәтү: татар теленә мөнәсәбәт рейтингы

    Татарстан Премьер-министры урынбасары Васил Шәйхразиев 2019 елда муниципаль берәмлекләр сайтларында яңалыкларның татарчага тәрҗемә ителеше 74 процент дәрәҗәдә генә булуын әйткән иде. «Татар-информ» хәбәрчесе бу чыгыштан соң ике елдан соң район сайтларында үзгәрешләрнең булу-булмавын тикшереп, анализ ясап чыкты ("Интертат", Казан, Зилә Мөбәрәкшина).

     

    Татарстан районнары сайтларыннан скриншот
    Вице-премьер, Бөтендөнья татар конгрессының Милли Шурасы рәисе Васил Шәйхразиев әйтүенчә, 2018 елда муниципаль берәмлекләр сайтларында рус телендә 86 мең яңалык чыккан, татар теленә шуның 63 меңнән артыгы тәрҗемә ителгән. «Күрсәткеч 74 процент тәшкил итә. Муниципалитетларга 100 процентка җитү өчен эшлисе күп әле», — дигән иде Шәйхразиев.

    2019 елдан соң муниципаль район сайтларына караш үзгәргәнме? Татарстанның 43 районы сайтларының татарча алып барылуын тикшереп чыктым. Сөенерлек тә, көенерлек тә күрсәткечләр бар.

    Нинди хаталарга игътибар ителде?
    Сайтның бизәлеше, бүлекләренең, гомуми мәгълүматның татар телендә булуы тикшерелде. Моннан тыш, яңалык текстларында фактик, логик, орфографик хаталар иң еш очраганнары булды. Тәрҗемәгә килгәндә, рус теленнән татар теленә машина (робот) тәрҗемәчедән кулланган сайтлар ачыкланды. Кайбер хәбәрләрдә татар клавиатурасы кулланылмаган, шунлыктан, моны да орфографик хата итеп исәпләдек.

    Мактауга лаек районнар исемлеге
    Иң элек хаталар табылмаган муниципаль район сайтлары рейтингын атап үтәсе килә. Яңалыкларның еш куелуы, аларның саф татар телендә булуы да исәпкә алынды. Бу районнарга аерым рәхмәт әйтеп үтәсе килә. Алкышлар сезгә, афәрин!

    Апас, Арча, Әлки, Әлмәт, Балтач, Бөгелмә, Зәй, Яшел үзән, Лаеш, Лениногорск, Нурлат, Питрәч, Саба, Түбән Кама, Ютазы районнары сайтларын башка районнарга үрнәк итеп куеп була.

    Чирмешән районы сайты татар телендә булса да, авыллар турында татар телендә мәгълүмат тапмадым. Чүпрәле районы сайтында барысы да яхшы, ләкин авыл битләре рус телендә килеп чыга. Минзәлә районы сайтында кайбер бүлекләр татар теленә тәрҗемә ителмәгән.


    Мамадыш районында бөтен хәбәрләр яхшы тәрҗемә ителгән дип мактыйм әле. Шулай да, 2019 елда территориаль сайлау комиссиясе бүлеге тулысы белән тәрҗемә ителмәгән дип язган идек, ике ел үтсә дә, үзгәрешләр күренмәде.


    Татарстан районнарында күзне тырнаган хаталар — исемлек
    Исемлектә беренче булып Азнакай муниципаль районы тора. Беренче карашка сайтларында бар да тәртип кебек: хәбәрләр еш бирелгән, һәр көнне диярлек бер хәбәр күреп була. «Безнең район чын татар районы», — дип сөйләгән иде якташларын мактап үзенең 75 яшьлек кичәсендә Татарстанның халык шагыйре Марсель Галиев.


    Азнакай районы сайты
    Күз тимәсен дип карап утырганда, «Начар метеорологик күренешләр турында кисэту», — дигән башисемле бер хәбәр күтәренке кәефне бозды да куйды. Хәбәрдә ниләр бар икән дип кызыксындым. Җөмләләрдә сүз тәртибе үзгәргән, кайбер рус сүзләре (тәрҗемә ителә торганнары да) шул ук рус сүзе булып «кысылып» калган, кайбер җөмләләрне укыганда «моның хәтле фантазия язарга минем дә баш җитмәс иде» дип утырдым.

    Җөмлә төзелешләренә игътибар итсәк, хәбәрләрнең автомат-тәрҗемәчедән тәрҗемә ителгәнен чамалап була. Хәбәрләрне төзек итеп татарча язарга йә вакытлары җитмәгән, йә белгечләре юк.

    Мәсәлән, җөмлә дөрес тәрҗемә ителмәү сәбәпле, әйтергә теләгән фикер, мәгънәгә дә хилафлык килгән:

    «Ничек гамәлдә соң көчле буран. Көчле канослар шартларында сез бинада блокланган булып чыксагыз, сак булыгыз, паникасыз, занослар аркасында мөстәкыйль рәвештә (булган корал һәм кул астындагы акчалардан файдаланып) чыгу мөмкинлеге юкмы икәнлеген ачыклагыз». Бу җөмләдән аңлашылганча, кар көртләре булганда бинадан «кул астындагы акчалардан файдаланып» чыгу мөмкинлеген эзләргә кирәк…


    Азнакай районы сайты
    Башка яңалыкларда да шундый хаталар күзәтелде. Шундый ук күренешне Әгерҗе районы, Сарман районы сайтларында да күрдем.


    Сарман районы сайты
    Мәсәлән, һава торышы турындагы хәбәр аларныкыннан бер дә ким түгел. Кызганыч, хәтта шәһәр исемнәрендә дә коточкыч хаталар киткән: Набережней Челни (Чаллы дип язасы урынга), Верхный Услон (Югары Ослан урынына!), Нижнекамск (Түбән Кама урынына!). Русчасы Набережные Челны булгач, татарчасы "Челни" була дип уйлаганнар, ахры...

    Ә башка бер хәбәрдә «оптика» сүзен татарчалаштырып «опекика» дип язганнар. Башка хаталарны скриншоттан карарага мөмкин.


    Әгерҗе районы сайты
    Калька тәрҗемәләр
    Калька хәбәрләрне берничә сайтта очраттым. Әмма кальканың да төрлесе була.

    Мәсәлән, Аксубай муниципаль районы сайтында соңгы яңалык 16 декабрьдә чыккан. Яңалыклар робот-тәрҗемәче аша тәрҗемә ителгән. Җөмләләрдә калька күзәтелсә дә, мәгънә бозылмаган. Хәбәрне чыгарыр алдыннан җөмләләрне бер кат булса да укып, төзәтеп чыгалар дигән фикер калды.


    Аксубай районы сайты
    Алексеевск муниципаль районы сайтында яңалыклар бик сирәк тәрҗемә ителә. Җөмләләрне тәрҗемәче тәрҗемә иткән, ләкин бәйләнерлек хаталар табылмады. Әмма кыскартылма сүзләргә (аббревиатураларга) аңлатма бирелмәгән. Мәсәлән, КФҮ, ЭЭМ ветераннары кебек сүзләр кергән хәбәрләрнең нәрсә турында барганы аңлашылмый. Нәкъ шул ук хәл Балык Бистәсе районы сайтында да күзәтелә.

    Кайбыч муниципаль районында яңалыклар татар телендә язылган, ләкин кайбер абзацларда тәрҗемәче кулланылганы күренә: җөмләләрдә сүз тәртибе бозылган һәм татарчага тәрҗемә ителмәгән. Мәсәлән, бер хәбәрдә: «Берничә тапкыр нажать на педаль тормоза, шуның белән сигнал биреп, предупреждающий машина йөртүчеләр, алар движутся сезнең өчен», — дигән җөмлә очрады.

    Кукмара районы сайтында хәбәрләр, нигездә, татарчага тәрҗемә ителгән. Әмма кайбер хәбәрләрдә тәрҗемә хаталары күренә. Шулай ук, рус сүзләре катнашында хаталы җөмләләр очрады.


    Кукмара районы сайты
    Спас районында да текстларны машина-тәрҗемәче тәрҗемә иткән. Кайбер текстларда кушымча хаталары булса да, җөмләнең төп мәгънәсе аңлашыла.

    Чистай районы сайтында да калькалы текстлар күп.

    Реклама


    Чистай районы сайты
    Югары Ослан районы сайтында хәбәрләрне машина-тәрҗемәчедән тәрҗемә итәләр. Фактологик хаталар очрады. Мәсәлән, бер хәбәрдә «Салих Сәйдәшевнең Рөстәм Яхин иҗатын торгызудагы традицияләре» дигән җөмлә бар. Сәйдәшев берничек тә Яхин традицияләрен торгыза алмый, чөнки Рөстәм Яхин 1921 елда гына туган (Салих Сәйдәшев 1900 елда туган). Җөмлә киресенчә булырга тиеш булган: Рөстәм Яхинның Салих Сәйдәшев иҗатын торгызудагы традицияләре.


    Югары Ослан районы сайты
    Кайбер урында татар сүзләре дөрес кулланылмаган: «белдермә» дигән сүз урынына белдерү булырга тиеш.

    Яңа Чишмә районы сайтында да машина-тәрҗемәче кулланылган. Кайбер хәбәрдә исемнәрнең баш хәрефләре юл хәрефеннән язылган: «р.н. Миңнеханов катнаша», — диелгән. Кайбер хәбәрләр рус телендә килеш эленгән, тәрҗемә итеп тормаганнар.


    Яңа Чишмә районы сайты
    Менделеевск районы сайтында машина-тәрҗемәче кулланылган. Башисемдә кайбер хаталы сүзләр очрады. Мәсәлән, «валежник» сүзен «аунак» дип язып куйганнар.


    Менделеевск районы сайты
    Тәтеш районы сайтында барлык яңалыклар татар телендә, ләкин кайбер хәбәрләрнең башисемнәре дөрес тәрҗемә ителмичә бер сүз яки сүзтезмә булып калган һәм хәбәрнең нәрсә турында икәнлеге башисемнән чыгып кына аңлашылмый. Мәсәлән: «Күпьяклы» дигән башисемле хәбәр очрады. Яки: «Геройлар һәрвакыт» дип аталган хәбәр дә бар иде. Бу очракта җөмлә язылып бетмәгән дигән фикер туа.


    Тәтеш районы сайты
    Кама Тамагы сайтында кайбер яңалыкларның башисемнәрендә логик хаталар очрады. Мәсәлән, «отключение воды» сүзен «су алу» дип тәрҗемә иткәннәр (гәрчә текстта «су бирелмәячәк» дип язылса да).


    Кама Тамагы районы сайты
    Орфографик хаталар
    Актаныш муниципаль районы сайтында яңалыклар актив чыгып бара. Кайбер хәбәрләрдә сүзләрнең дөрес кушымчалары булмавы һәм орфографик хаталар табылды. Мәсәлән, «Актаныштагы» зиратында — Актаныш зиратында, «тәлапләре» дә үтәләчәк — таләпләре һ.б.


    Актаныш районы сайты
    Тукай муниципаль районы сайты тулаем татар теленә тәрҗемә ителгән, кайбер хәбәрләрдә орфографик хаталар очрады. Мәсәлән, «батырдык дәресе узды» дип язганнар - «батырлык» сүзендә хата киткән.


    Тукай районы сайты
    Татар клавиатурасын кулланмаган район сайтлары
    Әтнә районы сайтында яңалыклар еш тәрҗемә ителмәгән. Татар клавиатурасында язылмаган орфографик хаталы яңалыклар бихисап.


    Әтнә районы сайты
    Теләче һәм Сарман районнары сайтларында татар клавиатурасы кулланылмаган хәбәрләр бар, шунлыктан, орфографик хаталар килеп чыккан.


    Сарман районы сайты
    Мөслим районы сайтында кайбер бүлекләр татар теленә бөтенләй тәрҗемә ителмәгән, татар клавиатурасы кулланылмаганга күрә, тәрҗемә ителгәннәрендә орфографик хаталар бар. Учреждение исемнәре, текстларда орфографик хаталар очрады: «Кубәләк» балалар бакчасы, «сөйләделэр», «керэ» һ.б.


    Мөслим районы сайты
    Татар телендә яңалыклар аз куелган район сайтлары
    Баулы районы сайтында яңалыклар бик аз, ләкин хаталар табылмады. Соңгы хәбәр 13 декабрьдә урнаштырылган.

    Биектау районы сайтында яңалыклар 28 ноябрьдән бирле куелмый. Хәбәрләрдә хаталар тапмадык.

    Буа районы сайтында 13 декабрьдән яңа хәбәрләр куелмаган.

    Рейтингта иң түбән урында — Алабуга районы
    Татар теленә яңалыклар бөтенләй тәрҗемә ителмәгән сайт та очрады. Алабуга муниципаль районы сайты рейтингыбызның иң түбән урынында.


    Алабуга районы сайты
    Алабугада күпләп руслар яши дип беләм. Кызганыч, сайтларында яңалыклар бүгенге көнгәчә татар теленә тәрҗемә ителмәгән. Хәбәрләр генә түгел, сайттагы бүлекчәләр дә татарчага тәрҗемә ителеп бетмәгән.

    Рамил Төхвәтуллин: «Моның өчен административ җаваплылыкка да тартырга була»
    Татарстан муниципаль район сайтлары ни өчен әлегәчә татар теленә тәрҗемә ителеп бетмәгән? Моны ничек хәл итеп була? Сайтларның татар телендә алып барылуына кем җаваплы? Бу сорауларны Татарстан Дәүләт Советы депутаты, халык артисты Рамил Төхвәтуллинга юлладым.


    Салават Камалетдинов/архив
    — Сайтларның татар телендә алып барылышы җитәкчеләрнең намусыннан тора. Республикада яшәп, республика кануннарын үтәмәү бернинди калыпка да сыймый. Кеше аны үз ихтыяры, теләге белән башкарырга тиеш.

    Җитәкче татар милләте вәкиле булмаса, аның урынбасарлары бардыр бит. Һәрхәлдә, ярдәмчеләре арасында булса да бер татар кешесе булырга мөмкин. Таләп итәргә, кисәтү ясарга, административ җаваплылыкка да тартырга була.

    Безгә болай да киртә куючылар шактый. Ләкин үзебезнең кулыбыздан килгән әйберне эшләргә буладыр бит? Мин андый кешеләргә аптырыйм.

    Югалту кичергәнне күреп торасыз: Президент исемнәрен алмаштырып яталар, Мәскәүдә яңа законнар кабул ителде. Туган телебезне үзебез сакламасак, безнең өчен аны беркем дә сакламаячак.

    Җәмәгатьчелек тә сайтларны игътибар үзәгендә тотсын иде. Каләм осталары хаталарны күргән икән, кичекмәстән чаң сугарга тиеш. Мондый мәсьәләләрне күбрәк калкыту мөһим. Зарланып, сүгеп кенә булмый. Ниндидер карар чыгарырга кирәк… Үзебезнең битарафлык та җитәрлек. Тулырак: https://intertat.ru/news/tatar_world/23-12-2021/tatarstan-rayonnary-saytlaryna-k-z-t-tatar-telen-m-n-s-b-t-reytingy-5845724

    Хәзер Арча һәм Арча районы яңалыкларын безнең Telegram-каналдан да белә аласыз

     

    Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


    Реклама

    Нравится
    Поделиться:
    Реклама
    Комментарии (0)
    Осталось символов: